17. Siga t’a la, mɛkalo ye jamana seliba ye Norvege jamana na. Mun kɛra tiɲɛ na Mɛkalo tile 17 san 1814 Norvege, o kɛra cogo di, Norvegekaw bɛ mun seli ani mun na nin don in nafa ka bon u bolo kosɛbɛ? Wa mun na Norvege kunnafonidilaw ka lafiɲɛbɔ bɛ dimi kosɛbɛ ɲinan ?
mɛkalo tile 17 seliw kɔrɔ ye Norwij bolo yɛrɛmahɔrɔnya seli ye ani sariyasunba ka sebaaya dafalen jamana kɔnɔ . Kabini san 1380, Norvege, fo ka na se o waati ma, masaya yɛrɛmahɔrɔnyalen, farala ɲɔgɔn kan ka kɛ kelenya ye ni Danmakɛ ye. Dɔɔni dɔɔni a kɛra Danemarke jamana yɔrɔ ye ka taa a fɛ, ani cɛmancɛ birow bɛɛ tun bɛ faaba kɔnɔ, n’o ye Kopɛnhagɛni ye. Norvege, nka kɛrɛnkɛrɛnnenya la kabini san kɛmɛ 19nan daminɛ dɔ wɛrɛw ye wele bila ka biro dɔw bila Norvege jamana na. A tun bɛ inivɛrisite ni banki de kan kosɛbɛ. San 1807, Danmakɛ farala Napoléon kan Napoléon ka kɛlɛw senfɛ, nka o ye tiɲɛni kɛ Norwij jamana yɔrɔ nafaw la, min tun sinsinnen bɛ jago kan pewu ni Napoléon juguba Angletɛri ye. San gɛlɛnw nana Norvege fɛ, ani kumakanw fana tun man ca Norvege ka jɛ ni Suwɛdi ye, min tun ye Napoléon kɛlɛli jɛkulu dɔ ye kabini san 1809 ani a tun b’a ɲini ka Norway sɔrɔ. A labanna ka se sɔrɔ o la san 1814 Zanwuyekalo la, waati min na Danmakɛ tun ka kan ka Norwij jamana yɔrɔ bila, min sɔrɔla Suwɛdi masakɛ fɛ.
Nɔriwɛkaw, minnu ɲɛmɔgɔya bɛ Danmakɛ masakɛ ni Norvege jamana na Christian Frederik fɛ, u y’a ɲini ka Norvege ka siniɲɛsigi kɔsegin ani ka yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔ. Danmakɛ masakɛ ka cɛsiri fɔlɔw ka kɛ absolutist ciyɛnta masakɛ ye, o ma dɛmɛ sɔrɔ Norvege, ani Christian Frederik ye Norvegekaw ka ɲininiw kunbɛn sariyasunba sigili la. A labanna ka sɔn o ɲininiw ma, ka Reichstag wele, min ka baara min nafa ka bon kosɛbɛ, o tun ye sariyasunba labɛnni n’a taali ye ani masakɛ sugandili.
17. Mɛkalo san 1814, Norvege masakɛjɛkulu ye Norvege jamana sariyasunba fɔlɔ ta ani ka Danmakɛ masakɛ, regent Christian Frederik sugandi ka kɛ Norvege masakɛ ye.Sariyabaju kɔnɔ, fɛn caman tun bɛ yen ka bɔ sariyasun wɛrɛw la o waati la, minnu tun ye ani tiɲɛ na, barokun damadɔ minnu bɛ Norvegekan gansanw kan. Kuma bɛɛ la, sariyasunba tun bɛ demokarasi siratigɛ la kosɛbɛ, wa, o waati sariyaw fɛ, Norwij cɛw kɛmɛsarada la, wote hakɛ caman sɔrɔla.
Nɔriwɛkaw ka nin cɛsiri in yɛrɛmahɔrɔnya kama, o ma kɛ jaabi ye , wa noriwɛkaw farala jɛkulu kan ni Suwɛdi ye san 1814 samiyɛ la . Suwɛdi masakɛ nata, Karl Johan, ale fana sɔnna a ma ko fɛn dɔw b’a la ka Changé (Yɛlɛma) Norvegekaw bɛ se ka sariyasunba mara ani ka yɛrɛmahɔrɔnya hakɛba sɔrɔ. Tiɲɛ don, sariyasunba in bεε bεε bεε bε bεn ka fara a kan siɲɛ caman o kɔfɛ, nka hali bi a ye Norvege jamana sariyasunba ye min bɛ baara la. Wa o de y’a to nin don in bɛ kɛ hali bi ni nisɔndiya ye.
Masakɛ laada la mɛkalo tile 17, a bɛ jɔ Royal Castle Slottet barada la Oslo, a bɛ bɔ yen a bɛ a bolo kɔrɔta ka taa jama tɛmɛnenw ma minnu bɛ taama, kɛrɛnkɛrɛnnenya la sɔgɔmadafɛ denmisɛnw ka taama in ka di kosɛbɛ. Castle Slottet bɛ dugu cɛmancɛ la ani a bɛ kulu dɔ kan, siraba belebele Karl Johan bɛ da wuli a fɛ. Seliw ye seliba ye tiɲɛ na Oslo, nka siga t’a la k’u ka ca ni laadalakow ye Norwij duguba kɔnɔ min ka bon diɲɛ kɔnɔ, n’o ye Bergen ye.
Seli minnu bɛ kɛ duguba filanan Bergen kɔnɔ, olu fana bɛ ni u kɛrɛnkɛrɛnnenw ye. Bergen dugu kɔnɔ, dugu denmisɛnw ka dɔnkilidalakuluw ka taamaw, minnu bɛ wele ko buekorpser, minnu bɛ yen kabini san kɛmɛ 19nan cɛmancɛ. O kuluw bɛ taama ni darapo taama ye ani ka dunun fɔ fo ka se fɔli ma. Bɛɛ dɔnkilidalakulu sirilen bɛ dugubolo kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ la. Mɛkalo tile 17, dɔnkilidalakuluw bɛ taama ni fini ye, cɛdenw bɛ marifa ta ni jiribolo ye, ka taama ka kɛɲɛ ni kulu ɲɛmɔgɔ kɔrɔba ka cikan ye. San fɔlɔw la, buekorpser tun ye seliw yɔrɔ ye min tun ka di kosɛbɛ, nka san damadɔ kɔnɔ, kan minnu tun bɛ u ka kɛlɛcɛw cogoya kɔrɔfɔ, olu tun bɛ ka bonya dɔɔnin dɔɔnin, ka caya.
Bi bi in na , buekorpser ye seliw yɔrɔ ye min ka di kosɛbɛ , cɛdenw ka dɔnkilidalakuluw bɛ taama in dege san kɔnɔ ani u ka kɛta fanba bɛ diya kosɛbɛ Bergen Nka kɛrɛnkɛrɛnnenya la mɔgɔ min tɛ tɔɔrɔ Bergen faso kanu fɛ a fanba bɛ a kunkolo wuli, a bɛ cɛdenninw ye u bɛ taama ni jiri marifaw ye u kamankunw kan
Bɛrgɛn kɛrɛnkɛrɛnnen wɛrɛ min ka laadalakow ka jan , o ye ka yele jirisunba dɔ kan (klatrestange ) , fɛn suguya caman bɛ jɛngɛ min sanfɛ . Baara ye ka Yɛlɛn fo ka Se san fɛ, a tigi bɛ Se ka min Ta ka Taa duguma, o ye a ta ye. baara in man nɔgɔn hali dɔɔnin i n’a fɔ a bɛ i n’a fɔ a bɛ cogo min na, kulu bɛ penta tuma dɔw la walasa a ka sɛgɛn ka caya.
Bi , ni mɛkalo tile 17 seli ye jamaba seli ye kaban min kɔnɔ Norvegekaw bɛɛ sen bɛ o la , sanni ka seli bonya , sinsin bɛ kɛ nafa minnu kan seli ka kan ka jira . Mun o Norvege jamana bɛɛ ka nafaw minnu ka kan ka Norvege jamana sigibagaw bɛɛ fara ɲɔgɔn kan? Yala laadala nafaw ni seli kɛcogo ye seli fanga sirili ni fɛn ye wa, walima foyi t’u bolo ka fɔ bi Norwijkaw ma, wa cɛsiri bɛ sen na walasa ka Norwij jamana sabati ni kumasen dɔw ye minnu bɛ kɛ sisan ani bi taw la. N’a sɔrɔ o ɲininkaliw bɛna na ka caya ka taa a fɛ, wa u bɛna fara seliw kan san nataw kɔnɔ. Bi Norwij ye nin ŋaniya fila bɛɛ faralen ye ɲɔgɔn kan, fan dɔ fɛ, jamana min dalen bɛ a yɛrɛ la ani min bɛ bi jamana na, min b’a ɲini ka danfaraba don diɲɛ kɔnɔ, min sirilen don ɲɔgɔn na nka, fan wɛrɛ fɛ, ni laadalakow, faso kanu ani ani yɛrɛsɛgɛsɛgɛli dafalen.
17. Mɛkalo san 2018 bɛna kɛ Norvege kunnafonidilaw ka lafiɲɛbɔ ye. Ayi, u tɛ gɛrɛntɛ kɛ kuma hɔrɔnya kama wa u tɛ hali jamana telewisɔn ɲɛmɔgɔ kɛlɛ. U b’a fɛ (ka diɲɛ kabakoya) ka sara caman sɔrɔ ani ka waati caman sɔrɔ baara ɲuman na. Norvege jamanaden caman bolo minnu delila ka tile bɛɛ ɲɛjirali ɲɛnamaw kɛ ani ka seliw kɛ Norvege jamana bɛɛ kɔnɔ, o ja minnu ma labɛn, n’olu bɛ bɔ faaba dɔrɔn de la, olu bɛna kɛ fɛn ye min bɛ mɔgɔ kabakoya. N ka kan fana ka sɔn a ma ko tuma min na n ye arajo da bi sɔgɔma ani sanni laadala jɛmukan dusukasilenw ka kɛ Norvege danfarako kan, Norvege pop tun bɛ ka fɔ, n y’a ye ko kabako don. Ko dɔ bɛ ka kɛ Norwij jamana na.
barokun bɔyɔrɔ : https://bubo.sk/blog/17-maj-v-norsku-1
barokun sɛbɛnbaga: Jozef Zelizňák