Aleae woɖua azã na dukɔ si lɔ̃a eɖokui

02.03.2020
Aleae woɖua azã na dukɔ si lɔ̃a eɖokui

17. May nye dukɔa ƒe azã gãtɔ kekeake le Norway godoo. Nuka tututue dzɔ le May 17, 1814 dzi le Norway, aleke wòdzɔe, nukae Norwaytɔwo ɖuna eye nukatae ŋkeke sia le vevie na wo alea gbegbe ɖo? Eye nukatae Norway nyadzɔdzɔŋlɔlawo ƒe dɔmedzoedoname le veve sem le ƒe sia me?

Azãɖuɖu siwo woɖu le May 17 lia dzi la fia na Norway be enye ɖokuisinɔnɔ ƒe azãɖuɖu kple dukplɔsedziɖuɖu ƒe aʋadziɖuɖu godoo le dukɔa me siaa. Tso ƒe 1380 me la, Norway, si nye fiaɖuƒe si nɔ eɖokui si vaseɖe ɣemaɣi la, wɔ ɖeka le ɖekawɔwɔ me kple Denmark. Vivivi la, eva zu Denmark ƒe akpa aɖe, eye dɔwɔƒegãwo katã nɔ fiadu Copenhagen. Norway, gake vevietɔ tso ƒe alafa 19 lia ƒe gɔmedzedze geɖe wu bia be woaɖe ɔfis aɖewo ayi Norway. Yunivɛsitia kple gadzraɖoƒea ŋue wòku ɖo koŋ. Le ƒe 1807 me la, Denmark va kpe ɖe Napoleon ŋu le Napoleon ƒe Aʋawɔɣiwo, gake esia gblẽ nu le Norway ƒe dukɔa ƒe akpa si nɔ te ɖe asitsatsa kple Napoleon ƒe futɔ gãtɔ, England dzi keŋkeŋ la ƒe nyonyo ŋu. Ƒe sesẽwo va na Norway, eye gbe siwo mebɔ o hã nɔ anyi na Norway be wòawɔ ɖeka kple Sweden, si nye nubabla si tsi tre ɖe Napoleon ŋu ƒe akpa aɖe tso ƒe 1809 me eye wònɔ agbagba dzem be yeaxɔ Norway. Ekpɔ dzidzedze le esia me mlɔeba le January 1814 me, esime wòva hiã be Denmark naɖe asi le Norwaytɔwo ƒe dukɔa ƒe akpa si Sweden-fia xɔ la ŋu.

Norwaytɔwo, siwo ƒe tatɔe nye Denmark-fiavi kple... le Norway si Christian Frederik ŋlɔ la, wodze agbagba be yewoatrɔ Norway ƒe dzɔgbese eye yewoaxɔ ɖokuisinɔnɔ. Agbagba siwo Denmark-fiaviŋutsua dze le gɔmedzedzea me be yeazu domenyinufia si xɔ asi bliboe la mekpɔ kpeɖodzi le Norway o, eye wodze ŋgɔ Christian Frederik kple Norwaytɔwo ƒe didi be woaɖo dukplɔse. Elɔ̃ ɖe nudidi siawo dzi mlɔeba eye wòna woyɔ Reichstag, si ƒe dɔ vevitɔe nye dukplɔsea dzadzraɖo kple edzidada kpakple fia la tiatia.

17. Le May 1814 me la, Norway Fiaɖuƒeha la da asi ɖe Norway ƒe dukplɔse gbãtɔ dzi eye wotia Denmark-fiavi, regent Christian Frederik be wòanye Norway ƒe fia.Nu geɖe nɔ dukplɔsea me tso dukplɔse bubu siwo nɔ anyi ɣemaɣi me, siwo nye eye le nyateƒe me la, nyati geɖe siwo nye Norwaygbe dzro ko. Le blibo me la, dukplɔsea nye demokrasi tɔ ŋutɔ eye le ɣemaɣi ƒe dzidzenuwo nu la, Norway ŋutsuwo ƒe alafa memamã gã aɖe kpɔ gome le akɔdada me.

Norwaytɔwo ƒe agbagbadzedze sia be yewoaxɔ ɖokuisinɔnɔ la meva yi o, eye Norwaytɔwo va ge ɖe ɖekawɔwɔ me kple Sweden le ƒe 1814 ƒe dzomeŋɔli me. Sweden-fia si ava va, Karl Johan, hã lɔ̃ ɖe edzi be le tɔtrɔ aɖewo megbe la, Norwaytɔwo ate ŋu alé dukplɔsea me ɖe asi eye woakpɔ ɖokuidziɖuɖu ƒe ɖoɖo gã aɖe. Nyateƒee, wotrɔ asi le dukplɔsea ŋu eye wotsɔe kpe ɖe eŋu zi geɖe emegbe ya, gake egakpɔtɔ nye Norway ƒe dukplɔse si sɔ. Eye esia tae wogaɖua ŋkeke sia kple dzidzɔ.

Fiaɖuƒe le kɔnu nu le May 17 lia dzi la, etsia tre ɖe Royal Castle Slottet ƒe balkon dzi le Oslo, afisi wòʋuʋua asi na ameha siwo va yina siwo le zɔzɔm, vevietɔ ŋdi me ɖeviwo ƒe mɔzɔzɔa xɔ ŋkɔ ŋutɔ. Castle Slottet le dua titina eye wòle togbɛ aɖe dzi, mɔ gã si dzi Karl Johan ʋuna ɖo. Azãɖuɖuawo nye gãtɔ kekeake le Oslo ya, gake kakaɖedzitɔe la, wonye kɔnyinyi wu le Norwaytɔwo ƒe du si me tɔwo sɔ gbɔ wu le xexeame, Bergen.

Azãɖuɖuwo le du gãtɔ evelia si nye Bergen me hã kple woawo ŋutɔ ƒe nya tɔxɛwo. Le Bergen la, dua me ɖeviwo ƒe haƒoha siwo woyɔna be buekorpser, siwo li tso ƒe alafa 19 lia ƒe domedome ke. Asrafoha siawo zɔna kpe ɖe aflaga ƒe azɔlizɔzɔa ŋu eye woƒoa kpẽ ɖe ƒoƒoa nu. Ɖe sia ɖe hadziha la bla ɖe dugã ƒe nuto aɖe koŋ ŋu. Le May 17 lia dzi la, hadzihawo zɔna le awu me, ŋutsuviawo tsɔa ati tu eye wozɔna le ƒuƒoƒoa ƒe ŋgɔnɔla tsitsitɔ ƒe mɔfiamewo nu. Le ƒe gbãtɔwo me la, buekorpser nye azãɖuɖua ƒe akpa si ame geɖe lɔ̃na ŋutɔ, gake le ƒe ʋee aɖewo me la, gbe siwo ɖea ɖeklemi woƒe aʋawɔla ƒe dzedzeme la va nɔ ɖiɖim vivivi eye wova nɔ ɖiɖim enuenu.

Fifia la, buekorpser gazu azãɖuɖua ƒe akpa si ame geɖe lɔ̃na ŋutɔ, ŋutsuviawo ƒe hadzihawo dzraa azɔlizɔzɔa ɖo le ƒe bliboa me eye woxɔa woƒe anyinɔnɔ nyuie ŋutɔ le Bergen. Gake vevietɔ amesi Bergen ƒe dulɔlɔ̃ meɖea fu na o la ʋuʋua ta zi geɖe, . ekpɔ ŋutsuvi suewo wole zɔzɔm kple atituwo ɖe woƒe abɔta.

Bergen ƒe nu tɔxɛ bubu si ƒe kɔnyinyi didi enye be woalia ati kɔkɔ aɖe (klatrestange) si dzi wotsɔ nu vovovowo ƒo xlãe. Dɔae nye be wòali ke vaseɖe etame ke, eye nusi amea ate ŋu atsɔ ayi anyime la nye etɔ. Dɔa mele bɔbɔe kura abe alesi wòdze ene o, wotaa sɔti la ɣeaɖewoɣi be wòaƒu du wu.

Egbea, esi May 17 ƒe azãɖuɖu nye azã gã aɖe si me Norwaytɔwo katã kpɔ gome le xoxo la, le esi teƒe be woakeke azãɖuɖua ɖe enu la, wote gbe ɖe dzidzenu siwo wòle be azãɖuɖua naɖe afia dzi. Nu ka Norwaytɔwo katã ƒe dzidzenu mawo siwo wòle be woawɔ ɖeka kple amesiwo katã le Norway? Ðe dekɔnu ƒe dzidzenuwo kple azãɖuɖu ƒe mɔnuwoe nye ŋusẽ si blaa ame kple nusi wotsɔ ɖua azãa, alo ɖe nya aɖeke mele wo si woagblɔ na egbegbe Norwaytɔwo oa, eye wole agbagba dzem be woatsɔ nyagbɔgblɔ aɖewo siwo li fifia kple esiwo li egbea aƒo Norway dukɔa nu ƒu ɖekaea. Anɔ eme be biabia siawo ava zi geɖe wu eye woakplɔ azãɖuɖuwo ɖo ƒe geɖe. Egbegbe Norway nye nɔnɔme siawo evea siaa ƒe ƒuƒoƒo, le go ɖeka me la, enye dukɔ si ka ɖe eɖokui dzi eye wònye egbegbe dukɔ si dzea agbagba be yeawɔ tɔtrɔ gã aɖe le xexeame katã, si wotsɔ tsaka gake, le go bubu me la, kɔnyinyi, dulɔlɔ̃ kple... kple ameɖokui me dzodzro bliboe.

17. May 2018 anye Norway nyadzɔdzɔŋlɔlawo ƒe dɔmedzoedoname. Ao, womele nu ƒom le nuƒoƒo ƒe ablɔɖe ta o eye womele avu wɔm kple dukɔa ƒe television dzikpɔla gɔ̃ hã o. Wodi (ewɔ nuku na xexeame) be woaxɔ fetu gãwo eye woakpɔ ɣeyiɣi geɖe wu na dɔ nyui wɔwɔ. Le Norwaytɔ geɖe siwo zã ŋkeke bliboa katã ƒe nyadzɔdzɔwo ɖeɖefia le agbe me kple azãɖuɖuwo ƒe videowo le Norway katã gome la, video siwo womekpɔ nyuie o siwo woɖe tso fiadu me ɖeɖeko la awɔ nuku na wo. Ele be malɔ̃ ɖe edzi hã be esi meʋu radio ŋdi sia eye le esi teƒe be maƒo nuƒo wɔnublanui siwo wogblɔna tso Norwaytɔwo ƒe etɔxɛnyenye ŋu la, Norwaytɔwo ƒe pop nɔ ɖiɖim la, mese le ɖokuinye me be mewɔ nuku. Nane le dzɔdzɔm le Norway.

Nyatia ƒe dzɔtsoƒe: https://bubo.sk/blog/17-maj-v-norsku-1

Nyati ŋlɔla: Jozef Zelizňák